نقش روزه در تعمیق معنویت جوامع بشری از دیدگاه عقل، قرآن و روایات

جایگاه روزه در اسلام، به عنوان فریضه ای واجب و مندوب و در میان پیروان بسیاری از آیین ها و نحله های فکری و اعتقادی، به مثابه عملی پسندیده و شایسته(اگر خبر قرآن کریم، در باره وجوب روزه در ادیان گذشته را به دلیل عدم کاربرد فعلی آن نادیده بگیریم) همواره از سوی صاحبان اندیشه های پرسشگر و کنجکاو بشری، مورد کنکاش و پرسش  قرار گرفته و در موارد بسیاری نیز انتقادهای فراوان و شبهات گوناگون و به ظاهر منطقی به آن گرفته شده است. به ویژه که این فریضه به طور طبیعی سخت و طاقتفرساست و انسانهای راحت طلب، آمادگی کافی برای فرار از زیر بار انجام آن را دارند. این شرایط و در ورای آن دست های پیدا و پنهان شیاطین و دشمنان سعادت بشر که منافع خود را در سست کردن باورهای دینی ملت ها می دیده اند؛ از همان آغاز، رهبران امت اسلامی را بر آن داشت تا به تبیین شمه ای از اسرار، حکمت ها ، آداب ، آثار و ثمرات مادی و معنوی و ویژگی های اخلاقی، روانی و تربیتی  انجام این فریضه الهی بپردازند. ما در این گفتار، ضمن اذعان و اعتراف به ناتوانی در بیان قطره ای از دریای معارف قرآن و اهل بیت(علیهم السلام)در این زمینه، سعی نموده ایم با استعانت از ذات باری تعالی و مدد جستن از انفاس قدسیه آن بزرگواران، فهرستوار؛ بخشی از آثار و برکات معنوی - تربیتی این فریضه انسانساز و الهی را با تکیه بر منابع قرآنی و روایی معتبر، تبیین نماییم.

روزه فریضه ای فطری و همگانی در میان امتها

روزه از جمله واجبات دینی ما مسلمانان و به شهادت قرآن کریم ، در زمره احکام واجب در آموزه های همه ادیان الهی پیش از اسلام بوده است.(1)البته بنابر نظر اکثر مفسران قرآن کریم(2)، مفاد متون دینی ادیان زنده دنیا از جمله تورات؛ کتاب آیین یهودیان و انچیل؛ کتاب رایج در میان مسیحیان، بر وجوب این فریضه مطلب صریحی را ارائه نکرده اند اما نصوص این متون، نشان می دهند که آن ادیان، مردم را به انجام روزه در ایام معین و ویژه ای دعوت نموده و آن را به عنوان یک عمل شایبسته و پسندیده ستوده اند.(3) برخی روایات تاریخی و روایی که از اتقان کافی نیز برخوردارند؛ هم بر صحت این موضوع تاکید می ورزند. مانند این روایت که؛ حضرت موسی(ع) پیش از دریافت وحی، چهل روز روزه گرفت.(4) همچنین در قرآن کریم به فرمان خداوند به حضرت زکریا و حضرت مریم (علیهماالسلام)مبنی بر گرفتن روزه سکوت، اشاره گردیده است.(5) به علاوه مطالعه در آداب و رسوم حال حاضر پیروان این آیین ها نیز نشان از رواج برخی از روزه ها در میان آنها دارد . از جمله این که یهودیان، به یاد خرابی اورشلیم، یک روز از ماه آب (6) را روزه می گیرند. مسیحیان نیز روزه هایی ویژه خود دارند.مثلا آنها روز پیش از عید فصح را روزه می گیرند و یا روزه هایی دارند که در آنها از خوردن گوشت و یا شیر حیوانات نهی گردیده اند و موارد دیگری که ذکر همه آنها در این گفتار، به درازا خواهد کشید.

اما شگفت تر آن که بسیاری از اقوام و ملت های تابع مکاتب غیر الهی،نظیر مصریان، یونانیان و رومیان قدیم و حتی قبایل بت پرست هندو و بوداییان و برهماییان نیز در آداب خود بر انجام برخی روزه های سخت و ریاضت های طاقت فرسا تاکید می ورزند . این شواهد فراوان، نشان از باور عمیق بشر به ارزش و تاثیرات فراوان جسمی و روانی روزه در زندگیش دارد. مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر شریف المیزان، باور عمومی بشر به عبادت بودن روزه را نشانه فطری بودن آن می دانند؛ البته ایشان در فرازهای بعدی تفسیر آیه 183 سوره بقره توضیح می دهند که بت پرستان ، برای جلوگیری از خشم خدایانشان روزه می گرفتند؛ اما مکتب تعالی بخش اسلام، وجوب روزه را نه به خاطر سود و زیان خالق؛ بلکه به جهت رشد و تعالی انسانهای روزه دار و در نهایت، سعادت و رستگاری جوامع مقید به انجام این فرامین انسانساز، جعل فرموده است.(7) گروهی از مفسران نیز ضمن تاکید بر فطری بودن روزه در خصوص دلیل انجام این وظیفه در میان جوامع غیر الهی، دیدگاهی متفاوت دارند و معتقدند :«... بشر تعالی طلب که نمی خواسته در سطح حیوانات، پایین آید و یکسر محکوم تمایلات و شهوات حیوانی گردد؛ روزه را وسیله و سپری برای مقاومت در برابر این گونه تمایلات، شناخته تا خود را برتر آرد و قهرمانی نماید..»(8)بعضی از مفسران، پا را از این هم فراتر نهاده بر این باورند که روزه فریضه ای ابتکاری از سوی موحدان است که بعدا توسط مشرکان ربوده شده و تحریف گردیده است.(9)از طرفی آثار فراوان جسمی و روانی این فریضه که طی قرون و اعصار، به تدریج به بوته تجربه و آزمایش بشر، در آمده و اثبات گردیده است؛ نیز عامل موثر دیگری در پای بندی جوامع بشری به انجام روزه بوده است. اصولا علم و تجربه ثابت کرده است که کم خوری و اجتناب از انباشتن معده با غذاهای چرب، به ویژه گوشت حیوانات، موجب آرامش وسلامت بدن می گردد. احادیث متعدد ماثور از پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) نیز موید این موضوع است(10)به علاوه تا کنون هیچ پزشک متخصصی مدعی نشده است که انجام فریضه روزه با رعایت احکام و شرایط مطرح در فقه اسلامی، موجب بیماری یا به خطر افتادن سلامتی افراد سالم مکلف شده باشد و البته بسنده کردن به این گونه توجیهات مادی و روشنفکرمآبانه در صورتی است که انسان مسلمان متعبد به انجام بی چون و چرای فرمان باری تعالی باور راسخ خود به امر حکیمانه حضرت معبود را ازدست داده و یا از ثمرات و برکات بیکران معنوی و تربیتی روزه غفلت ورزیده باشد.

آثار تربیتی و معنوی روزه

اما اجازه بدهید؛ باعنایت به موضوع بحث و مجال اندک این گفتار، از ذکر آثار جسمی روزه صرف نظرنموده؛ آن موارد را به پزشکان و متخصصان علوم تغذیه واگذارکنیم و در زیر، به اجمال به بیان برخی از آثار تربیتی این فریضه الهی که موجب تعمیق معنویت در میان معتقدان و متعهدان به انجام آن  شده است؛  بپردازیم.

1-  لطافت و تعالی روح و صفای دل و جان

روح انسانها در طول حیات، همواره درکار تدبیر بدن است و جسم بشر بدون تدبیر روح، به تعبیر عرفا مانند مرکب بی سوار است.مرکبی که اگر لحظه ای از هدایت آن غفلت ورزند؛ به بیراهه رود و خود را در سراشیبی هلاک اندازد. روح و دل، هر دو در اثر انباشته شدن شکم از غداها و نوشیدنی های چرب و شیرین و گرفتاری تن به لذت های مداوم جسمانی، ملول و کدرند.  انسان  در ماه مبارک رمضان به علت پرهیز از خوردن و آشامیدن و لذتها و مشتهیات جسمانی  و محدود نمودن این اعمال به مواقع مشخص و کوتاه؛ همچنین کنترل چشم و گوش و اعضا و جوارح از منهیات و محرمات و حتی بعضی کارهای حلال، اوقات فراقت ارزشمندی را برای آرامش روح و اشتغال آن به امور معنوی و روحانی، فراهم می آورد.  همین امر، در صورت یک تمرین مناسب و مستمر باعث لطافت روح و نورانیت دل گردیده و آن دو را در مسیر قرب به حضرت محبوب و ساکن شدن در حضیره قدس که جایگاه آنهاست؛یاری می کند. شاید نقل این روایت از حضرت علی(ع) در این جا مناسب باشدکه:«من قل اکله صفا فکره – هر کس خوراکش کم شد؛ اندیشه اش صافی گردید»(11)ایشان در حدیث دیگری می فرمایند: «صیام القلب عن الفکر فی الاثام افضل من صیام البطن عن الطعام- روزه دل از اندیشه گناهان، برتر از روزه شکم از خوردن و آشامیدن است.»(12)

اندرون از طعام، خالی دار                                 تا در آن نور معرفت بینی             

                                                                                                                                                                                  «سعدی»

       تا تو تن را چرب و شیرین می دهی     گــوهــر جــان را نیـابـی فربـهـی                                                                                                                                                                                                                     «مولوی»     

  2- تقویت اراده‏

ترک هر عادت زشتی، نیاز به اراده محکم و آهنین دارد.رمضان، ماه مبارزه با عادتهای مذموم و روزه عبادتی موثر در مسیر تقویت اراده است. و این واقعیتی است که شاید هیج کس بیش از افراد معتاد به سیگار ، آن را درک نکند. در زندگی، بسیاری از معتادان به این بلای خانمان برانداز را سراغ داریم که با وجود وابستگی شدید به سیگار، ماه رمضان که می رسد؛ بدون هیچ دغدغه ای در طول ساعت های طولانی روز، حتی به اعتیاد خود فکر هم نمی کنند و گویی آن را سه طلاقه کرده اند. و این یکی از عادت های ویران کننده است که با سلاح قدرتمند روزه از باغچه زندگی انسان، ریشه کن می شود و جای خود را به گلهای خوشرنگ  صحت و سلامتی می دهد. انسان روزه دار در ماه رمضان به دلیل تمرین یکماهه امساک از خیل خواستنی هایی که او را در ایام سال، در بند بردگی خویش اسیر کرده بودند؛ اراده ای محکم و آهنین برای طرد عادتها می یابد. چیزی که هست ؛ او نباید این عزم راسخ را پس از اتمام ماه، با سهل انگاری و بازگشت به عادتهای پیشین از دست بدهد.

 3- تقویت نیروی صبر و شکیبایی

صبر و ظفر، دوستان قدیمند             بر اثر صبر، نوبت طفر آید                                                                                         «سعدی»

           صبر و بردباری ، فضیلتی ارزشمند است که عقل و شرع، بر ارزش و اهمیت آن اتفاق نظر دارند. تجربه تاریخ نیز موید تاثیر سرنوشت ساز این خوی پسندیده در دست یابی ملت های صبور و مقاوم به عظمت و پیروزی و فائق آمدن آنان بر دشمنان غدار و شداید و گرفتاری های مادی و معنوی است. این که قرآن کریم، گاه از اهمیت صبر می گوید ؛ گاه ویژگی های صابران را بازگو نموده و می ستاید و زمانی از صبر پیامبران شکیبا و امت هایشان داد سخن می دهد و حلاوت پیروزی هایشان را به آیندگان یادآور می گردد(13) و این کهدر روایات فراوان رسیده از معصومین(علیهم السلام) صبر برای ایمان به منزله سر برای جسد معرفی شده یا آن را به عنوان کلید پیروزی نام برده اند(14)؛ نشان از نگاه ویژه ای دارد که اسلام، به مقوله صبر داشته است. روزه نیز ماه تمرین صبر، در هر سه شعبه:صبر در طاعت، صبر در برابر معصیت و صبر در برابر مصیبت و گرفتاریست. پیامبر اکرم (ص) روزه را نیمی از صبر دانسته و فرمودند: «الصیام نصف الصبر»(15) و امام صادق علیه السلام نیز به همین ویژگی روزه اشاره فرموده و در تفسیر آیه 153 سوره بقره به اهل ایمان، سفارش فرمودندکه:«هرگاه برای کسی حادثه ای جانکاه پیش آمد؛ روزه بگیرد که خدا فرموده است « و استعینوا بالصبر و الصلوه»(16)

 4-  کنترل و تعدیل غرایز

انسان نیز مانند دیگر حیوانات، دارای نیازهای غریزی چون: خوردن، آشامیدن، میل جنسی و... است که لاجرم باید آنها را تامین نماید تا زنده بماند و بقای نسل خویش را تضمین کند. اما او در عین حال با دیگر موجودات، تفاوت های اساسی دارد. او موجودی است؛ دارای قوه عقل و اختیار که به مدد هدایت تشریعی انبیا و شرایع الهی ، مسیر رشد و تعالی را می پیماید و بر قوا و غرایز خویش مدیریت می کند. روزه عبادتی است که فرد، در زمان انجام آن به طور اختیاری، غرایزش را کنترل و تعدیل می کند. انسان، در هنگام روزه با وجود گرسنگی و تشنگی توانفرسا و احساس نیاز به لذتهای دیگر در حالی از آنها برای کسب رضای الهی چشم می پوشد که همه این تمتعات، در کنارش و در اختیارش قرار دارند؛ اما او در حال روزه ثابت می کند که می تواند بر غرایز و هوس های خویش فایق آید و آنها را تحت کنترل داشته باشد.

5- همدردی با فقیران و کمک به همنوع

روزه یک واجب عینی و همگانی است. عمل به آن فقیر و غنی،  شهری و روستایی،  شمال شهر نشین و جنوب شهر نشین، کاخ نشین و کوخ نشین و یا ساکن کشورهای شمال و اهل کشورهای جنوب نمی شناسد.آنچه انسان را  مکلف به انجام روزه می کند و یا او را به مدت موقت یا دایم، از انجام این فریضه نهی می نماید؛ این ملاک ها نیست. بنابراین؛ زمانی که ماه رمضان فرا رسد؛ همه انسان های مکلف اهل ایمان در شمال و جنوب و شرق و غرب عالم، صرف نظر از فقیر بودن یا ثروت داشتن و علیرغم موقعیت اجتماعی یا ااقتصادی شان باید طعم یک ماه گرسنگی و تشنگی را بچشند. در حقیقت آنان در این ماه، ضمن انجام عبادت الهی، یک دوره درک شرایط سخت بیچارگان و مسکینان و همدردی با آنان را تمرین می کنند و آموزش می بینند. به عبارت ساده تر، رمضان ماه تمرین درک همنوعان و تلاش برای رفع گرفتاری های دردمندان و بیچارگان است. وقتی از امام حسن عسکری (ع) درباره حکمت واجب شدن روزه سوال کردند؛ اتفاقا آن حضرت به همین نکته اشاره نموده و فرمودندتا ثروتمند، درد گرسنگی را دریابد و به فقیر توجه کند» امام صادق(ع)هم در پاسخ همین پرسش فرمودند:« خداوند، روزه را واجب کرد تا غنی و فقیر، با هم مساوی باشند  و به آن جهت که غنی رنج گرسنگی را لمس ننموده است تا به فقیر، رحم نماید و هر گاه چیزی را خواسته آن را به دست آورده است. خداوند اراده کرده تا میان بندگانش یکنواختی ایجاد کند و نیز خواسته ثروتمندان طعم گرسنگی را بچشند و اگر جز این بود؛ ثروتمندان بر گرسنگان و مستمندان ترحم نمی کردند.»(17) و به راستی  چه  زیباست  که طبقات برخوردار جوامع،بدون هیچ تنش و درگیری وتنها ازطریق این عبادت روحانی طعم گرسنگی و تشنگی را بچشند و سپس به فکر رفع نیازمندی های طبقه ای باشند که اگر بار طاقت فرسای فشار زندگی، طاقت آنان را طاق کند و آتش خشمشان را شعله ور گرداند؛ دود آن بیش تر از هر کس به چشم همین طبقه بالانشین خواهد رفت. همچنین یادآوری این نکته نیز ضروری است که اسلام بر اطعام، انفاق و احسان به فقیران در این ماه، بسیار تاکید نموده است.

 6-رعایت نظم و انضباط فردی و اجتماعی

رعایت نظم و انضباط در زندگی، از اصلی ترین عوامل پیشرفت جوامع بشری است و به خلاف باور گروهی افراد ساده اندیش و غربزده که آن را محصول تمدن غربی می دانند؛ اسلام، به عنوان آیینی مترقی و تمدن ساز، همواره به این اصل موثر در رشد و تعالی ملت ها عنایت داشته است. دلایل قاطع در اثبات این ادعا فراوان است؛ دعوت انسان به دقت در نظم شگفت انگیز پدیده های آفاقی و انفسی جهان خلقت، قبله به عنوان نقطه مرکزی نماز بردن و ابراز ارادت و اخلاص صدها میلیون مسلمان ، اوقات شرعی به منزله زمان های دقیق و برنامه ریزی شده برای انجام عبادات، نمازهای جماعت به مثابه صف های به هم فشرده و منظمی که در آن، مسلمانان، به فرماندهی امامی واحد به سوی محراب نبرد با شیطان می شتابند ، نمازهای جمعه باآن صفوف دشمن شکنش،  کنگره های سیاسی حج که میلیون ها حاجی عاشق را بر گرد خانه خدا به طواف، دعوت می کنند و با نظمی شگفت انگیز به انجام مناسک حج فرا می خوانند و در نهایت، جهاد مجاهدانی که خداوند، از نبرد جانانه آنان در صفوفی آهنین یاد می فرماید ومحبت مثال زدنی خود را نسبت به آنان ابراز می دارد؛ این موارد و دهها نمونه قرآنی دیگر دلالت بر اهمیت جایگاه نظم، در پیشگاه فرهنگ و معارف اسلامی دارد. امیر المومنین علی (ع) نیز در اولین فرازهای وصیتش به فرزندان خود میفرماید: «اوصیکما و جمیع ولدی و اهلی و من بلغه کتابی بتقوی الله و نظم امرکم- شما و همه فرزندان و بستگانم و هرکسی که وصیت من به او برسد به تقوی و نظم در کارها سفارش می کنم.»(18)روزه نیز؛ چون دیگر واجبات اسلام، حاکی از نظم ویژه و دعوت کننده به نظم و انضباط در همه مراحل زندگی است. این ماه مبارک، با دیدن هلال ماه رمضان، شروع و با دیدن هلال ماه شوال، خاتمه می یابد. هر روز آن نیز از سپیده دم آغاز می گردد و در مغرب پایان می پذیرد و با توجه به اینکه ماه رمضان ماه قمری است طبعاً در فصول چهار گانه سال جریان دارد و گاه در روزهای بلند تابستان و گاه در روزهای کوتاه زمستان قرار می گیرد و در همه شرایط، لازم است که لحظه و دقیقه را نیز در شروع سپیده دم و آغاز مغرب، در نظر داشت و روزه دار به هیچ وجه نمی تواند از نظام آن سرپیچی کند و این خود درسی است که مسلمانان نیز دقیق و منظم شوند و امور خویش را در زندگی تنظیم کنند.

7-تقوا پیشه کردن

دست یافتن به تقوا  مهم ترین و اساسی ترین اثر تربیتی روزه است؛ چنان که به شهادت صریح مدلول آیه وجوب روزه(بقره/183) تقوا هدف غایی انجام این فریضه الهی شمرده شده است.«کتب علیکم الصیام...لعلکم تتقون- روزه بر شما واجب شد...شاید که با تقوا  شوید» به راستی حقیقت تقوی چیست و راز اهمیت آن در کجاست؟ تقوا در لغت از مصدر وقایه و اتقاء، اسم و به معنای محفوظ داشتن و پرهیز کردن است.(19) و در اصطلاح، پرهیز و خودنگهداری در برابر گناه و خشم و غضب خداوند(به سبب ارتکاب به معصیت) است. فرد با تقوا به مدد انجام واجبات و ترک محرمات الهی و به دلیل عمل به دستورها و اجتناب از منهیات به مرحله ای ازیقین و قرب به درگاه خداوند نایل می گردد که همواره خود را در محضر خدا می بیند و در عمق جانش باور دارد که در محضر خدا نباید معصیت نماید(20)در این صورت می توان گفت که تقوا سرچشمه همه فضیلت هایی است که سعادت و رستگاری را برای انسانها به ارمغان می آورد و بدین ترتیب باید گفت؛ تقوا جامع تمام آثار و ثمرات تربیتی ماه رمضان است. تقوا که باشد؛ لطافت روح هم هست. اراده هم هست. صبر و شکیبایی هم هست و...

همه فضای معنوی و روحانی ماه رمضان، آکنده از عطر دل انگیز تقواست. اساسا سفره رنگین تقوا از آغاز تا پایان این ماه در سرزمین روزه داران و شب زنده داران، گسترده است و همه اعمال این ماه، انسان را به تقوای الهی، قرب به خدا و در محضر او بودن دعوت می کند. خطبه مبارک شعبانیه میراث گرانقدر رسول اعظم(ص) را به یاد بیاوریم؛ فرمود: خواب شما در این ماه، عبادت و نفس شما در این ماه تسبیح است و فرمود: شیطان در این ماه به بند کشیده شده است.»از این رو دقت که می کنیم؛ می بینیم؛ امر به تلاوت فراوان قرآن، نمازهای ماثوره متعدد، وجود دعاهای پر محتوای سحر ، افتتاح ، ابوحمزه و...،شبهای پرفیض قدر و بسیاری برنامه های انسان ساز و تعالی بخش دیگر این ماه برای کسب تقوا و تربیت فرد و جامعه برای ساختن جهانی الهیست. بار دیگر شما را به پرسش سرنوشت ساز امیر تقوا پیشگان که پس ازپایان خطبه شعبانیه از پیامبر رحمت پرسیدند و پاسخ جاویدان آن حضرت(ص)،توجه می دهم. امام (ع) پرسیدند:برترین عبادت در این ماه جیست؟ و رسول الله(ص) پاسخ دادند: برترین اعمال در این ماه دوری از چیزهایی است که خداوند آن ها را حرام فرموده است. در پایان، یادآور می شویم که موارد بالا بخش ناچیزی از آثار فراوان تربیتی روزه و در حقیقت، شمه ای از اسرار و حکمت های این فریضه تعالی بخش محسوب می گردد و خدا داناتر است.                                                 

پی نوشت ها:

1-  بقره/183.

2-  به عنوان نمونه می توانید به تفسیرهای:المیزان فی تفسیر القرآن  تالیف علامه محمدحسین طباطبایی، اطیب البیان تالیف آیه الله عبدالحسین طیب اصفهانی، تسنیم تالیف آیه الله عبدالله جوادی آملی و نمونه تالیف آیه الله العظمی ناصر مکارم شیرازی و چمعی از فضلای حوزه علمیه قم، ذیل آیه 183 سوره مبارکه بقره مراجعه فرمایید.

3-  درباره روزه در مذاهب پیشین، نگا:تورات. سفر تثنیه. باب 9:9، قاموس کتاب مقدس. صص427-428 و انجیل متی. ب4:1و2.

4-  رسولی محلاتی. هاشم. قصص قرآن یا تاریخ انبیا . 1374.دفتر نشر فرهنگ اسلامی .صص442-443

5-  آل عمران/41 ، مریم/10 و 26 .

6-  «آب، ماه پنجم یا یازدهم سلماه خاص یهودی و سریانی. در اصطلاح سریانی-رومی ، ماه آب با ماه ششم اغسطس سال ماله ترکان، یعنی  با ماه اوت یونانی، مطابق است.»به نقل از معین. محمد. فرهنگ فارسی(سه جلدی) 1386. انتشارات ادنا . جلد اول. صفحه 23.

7-  طباطبایی. محمدحسین. ترجمه تفسیر المیزان. 1367. نشر رجا. جلد2. صص6-7

8-  طالقانی. محمود. پرتوی از قرآن.1362. شرکت سهامی انتشار. جلد2. صص61-62

9-  جوادی آملی. عبدالله. تسنیم. 1385. نشر اسراء.جلد9. صص269-270.

10- محمدی ری شهری. محمد. دانش نامه احادیث پزشکی. نویسنده همکار، مرتضی خوش نصیب و دیگران. ترجمه حسین صابری. 1383. قم. دارالحدیث. جلد اول. صص11-63.

11- تمیمی آمدی. عبدالواحدبن محمد. غررالحکم و دررالکلم. شرح جمال الدین محمد خوانساری. با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجلال الدین محدث ارموی. 1366. انتشارات دانشگاه تهران.جلد5. صفحه299.

12-همان. جلد4. ص214.

13- برای آگاهی از آیات صبر در قرآن، نگا: فانی. کامران و خرمشاهی. بهاالدین. فرهنگ موضوعی قرآن مجید. 1364. فرهنگ معاصر. صفحه269 و فواد عبدالباقی. محمد. المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم.1364. انتنشارات اسماعیلیان. صص399-401

14- برای اطلاع از احادیث صبر، نگا: مجمع الانوارالشکر و الصبر. تهیه و تنظیم علیرضا برازش. 1408ق انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی. کتاب الثانی. صفحه231 به بعد.

15-جوادی آملی. عبدالله. همان. جلد4. صفحه191. به نقل از نهج الفصاحه. جلد2.صفحه397.

16- جوادی آملی. عبدالله. همان. صفحه190. به نقل از: تفسیر برهان. جلد اول. صفحه94.

17-  حر عاملی. محمد بن حسن. وسائل الشیعه. به تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی. 1376 (ق). انتشارات کتابچی. جلد7. صفحه3

18- امام علی(ع). تحقیق و تصحیح دکتر صبحی الصالح. 1395ق. انتشارات هجرت. صفحه421.

19- قریشی. علی­اکبر. قاموس قرآن. دارالکتب الاسلامیه. ارومیه. 1352. جلد7. صفحه236.

20-  اشاره است به کلام نورانی حضرت امام(ره) که فرمودند:« عالم محضر خداست؛در محضر خدا معصیت نکنید.»

                                                                          والسلام

                                         28/4/1391 برابر با 28 شعبان المعظم1433هجری قمری

 

 

 

 

 

 

/ 2 نظر / 6 بازدید
محمد

سلام عجب سایتی دارید. من دارم میگردم به سایت های خوب نظر میدم و یک کارت شارژ هزار تومنی ایرانسل میدم.البته فقط 5 سایت. این کد را شما زود بزنید داخل گوشی تا شارژ شه کلاهبرداری نیست میتونید خودتون به کد دقت کنید.اگر کد استفاده شده بود بدونید یکی از بازدیدکنندگانتون استفاده کرده و حالشو برده.اگه استفاده شده بود بیایید به وب من و ثبت نام کنید.و آدرس وب خود را در فرم ثبت نام وارد کنید تا بفهمیم خودتان هستید تا شارژ بهتون بدهیم. کد ایرانسل: 5840695842598763 انجمن ما برای ثبت نام و دریافت کارت شارژ: www.enterweb.ir ممنونم.راستی امکانات انجمن را بزار بگم برات: به انجمن تخصصی اینـتر وب خوش آمدید. وب ابـزار سایتی است در زمینه ی انواع کد های جاوا css و غیره. قالب تمام سایت ها برای همه ی سرویس های وبلاگ دهی و سایت دهی. سفارش ترجمه قالب برای همه ی سرویس ها. دارای چت روم. ساخت رایگان بنر،برچسب کاربری،لوگو و هدر و... ساخت انواع دامنه. سفارش دادن ساخت کد. نکات امنیتی. حل مشکلات قالب و سایت وبلاگ. ساخت اسکریپت. حل کردن تمام مشکلات کامپیوتر شما. به وب سایت ما سر بزنید. www.enterweb.ir

محمد

سلام عجب سایتی دارید. من دارم میگردم به سایت های خوب نظر میدم و یک کارت شارژ هزار تومنی ایرانسل میدم.البته فقط 5 سایت. این کد را شما زود بزنید داخل گوشی تا شارژ شه کلاهبرداری نیست میتونید خودتون به کد دقت کنید.اگر کد استفاده شده بود بدونید یکی از بازدیدکنندگانتون استفاده کرده و حالشو برده.اگه استفاده شده بود بیایید به وب من و ثبت نام کنید.و آدرس وب خود را در فرم ثبت نام وارد کنید تا بفهمیم خودتان هستید تا شارژ بهتون بدهیم. کد ایرانسل: 5840695842598763 انجمن ما برای ثبت نام و دریافت کارت شارژ: www.enterweb.ir ممنونم.راستی امکانات انجمن را بزار بگم برات: به انجمن تخصصی اینـتر وب خوش آمدید. وب ابـزار سایتی است در زمینه ی انواع کد های جاوا css و غیره. قالب تمام سایت ها برای همه ی سرویس های وبلاگ دهی و سایت دهی. سفارش ترجمه قالب برای همه ی سرویس ها. دارای چت روم. ساخت رایگان بنر،برچسب کاربری،لوگو و هدر و... ساخت انواع دامنه. سفارش دادن ساخت کد. نکات امنیتی. حل مشکلات قالب و سایت وبلاگ. ساخت اسکریپت. حل کردن تمام مشکلات کامپیوتر شما. به وب سایت ما سر بزنید. www.enterweb.ir